غیابِ حضور

نقد و تحلیلِ شعر

شعری از امیر قاضی پور

مس / «خطوطِ قرمز»
ایستاده همچو فاصلی
از لبی که بسته است
عکاسِ روزنامه /بیرون،ایستاده
یک لکه زمین
روشن، به تماسِ دست
آهو، آب می کشد به خواب
صدات زد که می‌مانَد،
یکهو روی دیوار
قدم‌هایِ شیشه خاک گرفت
پاشنه، بی صدا
بلند می‌شوند بر شاخه

نقد و تحلیل شعر بالا

این شعر به‌روز از امیر قاضی‌پور، برخلاف شعرهای قبلی که از این شاعر خواندم، فضایِ «تثبیت‌شده و قاب‌گرفته» تری دارد. این شعر انگار بُرش‌هایی از یک «فیلمِ استاپ‌موشن» است؛ لحظاتی که در سکون منجمد شده‌اند و هر کدام، دلالت بر یک «غیابِ قطعی» دارند.

این شعر را در چهار لایه کالبدشکافی می‌کنم:

۱.‌ فضایِ «نظارت» و «انزوا» (خطوط قرمز و عکاس)
شعر با «مس / خطوطِ قرمز» آغاز می‌شود. مس، فلزی است که هم رساناست و هم سرد و سخت. در کنار «خطوط قرمز» (که نمادِ حدود و ممنوعیت‌هاست)، فضایی ساخته می‌شود که در آن ارتباط، نه انسانی، بلکه «محدود شده» است.
«عکاسِ روزنامه / بیرون، ایستاده»
حضور «عکاس»، نگاهی را به داخلِ این فضای خصوصی تحمیل می‌کند. عکاس، مستندکننده است؛ اما او «بیرون» است. این تضادِ داخلی/خارجی، حسِ یک «تئاترِ بی‌پایان کار» را می‌دهد؛ جایی که سوژه (شاید همان لب‌های بسته) در حالِ اجراست، اما تماشاگر (عکاس) فقط می‌تواند «سطح» را ثبت کند و به درون نفوذ نکند.

۲. استعاره‌یِ «آهو» و «آب»: سکونِ در حرکت
در میانِ این فضایِ سختِ فلزی (مس) و نظارتی (عکاس)، تصویرِ آهو به شدت تکان‌دهنده است:
«آهو، آب می‌کشد به خواب»
این تصویر سوررئال است. آب کشیدنِ آهو (که نمادِ ظرافت و ترس است) نه در واقعیت، بلکه «به خواب» صورت می‌گیرد. این یعنی آرامشِ طبیعت، در این فضای مدرن و منجمد، تنها در ساحتِ رویا فرصت‌پذیر است. انگار که این جهان، دیگر جایی برای حیاتِ وحشی و بکر ندارد مگر در ناخودآگاهِ راوی.

۳. «پاشنه‌یِ بی‌صدا» و «خاک گرفتنِ شیشه»: غیابِ حضور
نیمه‌ی دومِ شعر، تغییرِ لحنِ فیزیکی دارد. گویی حرکتِ دوربین کند می‌شود:
> «یکهو روی دیوار / قدم‌هایِ شیشه خاک گرفت»
این تصویرِ «شیشه» که خاک می‌گیرد، نمادی از «طولانی شدنِ زمان» و «فرسایشِ حافظه» است. شیشه که باید شفاف باشد، حالا کدر شده است.
سپس:
«پاشنه، بی‌صدا / بلند می‌شوند بر شاخه»
تصویرِ پاشنه‌ای که بر شاخه بلند می‌شود، بسیار غریب و دلهره‌آور است. پاشنه (که بازتابی از قدرت، راه رفتن و رد پا گذاشتن است)، حالا روی یک شاخه‌ی لرزان (طبیعت) قرار می‌گیرد. این، تقابلِ «سنگینیِ انسان» و «شکنندگیِ طبیعت» است.

۴. تحلیلِ ساختار: از «ثبات» به «معلق بودن»
نکته‌ی کلیدی در این شعرِ قاضی‌پور، «تغییرِ وضعیتِ وزن» است:
- در ابتدا با «مس» و «خطوط» روبروییم که سنگین و ایستا هستند.
- در انتها با «پاشنه» و «شاخه» [که گویی پاها تبدیل به پرنده/موجود معلق شده‌اند] روبروییم که به سمتِ هوا میل می‌کنند.

این شعر، نوعی «تجسمِ جدایی» است. گویی چیزی («صدات») در فضا مانده است («صدات زد که می‌ماند»)، اما صاحبانِ آن صدا، حالا دیگر زمینی نیستند و بر شاخه‌ها (در فضایی معلق و غیرقابل دسترس) قرار گرفته‌اند.

شعرِ امیر قاضی‌پور در اینجا، موفق می‌شود «سکوت» را به تصویر بکشد. این شعر، شعری برای خواندن نیست، شعری برای «دیدن» است؛ دیدنِ لحظه‌ای که یک نفر از قابِ زندگیِ عادی (عکاس روزنامه) خارج می‌شود و به سمتِ یک «غیابِ شاعرانه» (قدم گذاشتن بر شاخه‌ها با پاشنه‌های بی‌صدا) پرواز می‌کند یا محو می‌شود.

این اثر، ترکیبی است از «واقع‌گراییِ تلخ» (خطوط قرمز، عکاس روزنامه) و «فانتزیِ غریب»(پاشنه بر شاخه). شاعر به خوبی توانسته فضایِ میانِ این دو را در یک وضعیتِ «تعلیقِ خاک‌گرفته» نگه دارد.
نوشته(خوانش): فرهاد فروهر